DOŚWIADCZENIE RELIGIJNE W KATECHEZIE

 

Nazwa „doświadczenie religijne” jest używana na oznaczenie bądź pojedynczych aktów religijnego podmiotu, bądź całościowej jego postawy, na którą składa się suma pojedynczych doświadczeń. W pierwszym znaczeniu doświadczeniem religijnym może być: (1) doświadczenie o charakterze mistycznym; (2) typowo religijny akt, któremu w świadomości podmiotu towarzyszy przeżycie obecności i bliskości Boga; (3) religijnie zinterpretowane doświadczenie (wydarzenie) z życia codziennego. W drugim znaczeniu mówi się o doświadczeniu religijnym w sensie podobnym do „doświadczenia życiowego” – jako o całokształcie życiowej postawy człowieka religijnego.

Mianem doświadczenia mistycznego określa się relację, której kresami są z jednej strony Bóg, a z drugiej człowiek, mający żywą świadomość bezpośredniego kontaktu z Nim. Akt taki, przekraczający naturalne możliwości poznawcze człowieka, ma charakter nadprzyrodzony i jest udostępniony przez Boga. Podmiot doświadczeń mistycznych pozostaje bierny i jest przekonany o tym, że doświadczana rzeczywistość przychodzi do niego z zewnątrz. Przykładami biblijnymi takich doświadczeń religijnych są: objawienie Imienia Bożego Mojżeszowi (Wj 3,2-14); powołanie Izajasza (Iz 6,1-8); przemienienie Pańskie (Mt 17,1-8); nawrócenie św. Pawła (Dz 9,1-6) i inne doświadczenia przez niego opisywane (Ef 3,14-17; 2 Kor 12,2). Możliwość nadprzyrodzonego doświadczenia mistycznego potwierdzają słowa Konstytucji dogmatycznej o wierze katolickiej I Soboru Watykańskiego, mówiące, że człowiek przy Bożej pomocy może być wyniesiony do takiego poznania i takiej doskonałości, które wykraczają poza zasięg jego naturalnych możliwości (nr 22).

Doświadczeniami religijnymi są także: akty modlitwy, kontemplacji, adoracji, kultu, różne sposoby ekspresji przeżyć religijnych. Mają one charakter indywidualny lub wspólnotowy. Odmiany tak pojętego doświadczenia religijnego różnią się od bezpośrednich doświadczeń mistycznych tym, że wszelki kontakt z Bogiem jest w nich zapośredniczony przez coś, co jest człowiekowi bliższe w świecie czasowo-przestrzennym (pojęcia, słowa, symbole, znaki, gesty). Bóg jest zawsze transcendentny względem elementów pośredniczących, jednak podmiot intencjonalnie dociera do korelatu relacji religijnej, choć go w pełni nie osiąga. W zależności od stopnia intensywności aktów religijnych, doświadczenie religijne tego typu może się przybliżać do granic doświadczenia mistycznego.

Doświadczenie religijne polega również na tym, że naturalne doświadczenia składające się na życie człowieka zyskują religijną interpretację. Takie doświadczenia religijne, w przeciwieństwie do poprzednich, nie mają swoistego dla siebie przedmiotu materialnego (Bóg, sacrum), różnego od doświadczeń naturalnych. Posiadają natomiast specyficzny przedmiot formalny, czyli aspekt spojrzenia na doświadczenia naturalne (sposób ich interpretacji). Wśród doświadczeń, które mogą zyskać religijną interpretację, można wymienić szczególnie: doświadczenie aksjologiczne; doświadczenie powinności moralnej i aktywności sumienia; doświadczenie estetyczne; doświadczenia aspektów widzialnego świata (np. jego przygodności), mogących stać się „tropami” czy „szyframi” Transcendencji; doświadczenie sytuacji granicznych. Doświadczenia te ze szczególną wyrazistością ukazują życie ludzkie jako rzeczywistość problematyczną, domagającą się wyjaśnienia. Sama egzystencja człowieka staje się wówczas dialogiem z Bogiem i doświadczenie religijnym. Gdy świat lub człowiek staje się pytaniem, Bóg może być odpowiedzią.

Poszczególne doświadczenia religijne w życiu konkretnego człowieka integrują się ze sobą oraz z innymi doświadczeniami, tworząc całościową postawę, nazywaną także doświadczeniem religijnym (w drugim znaczeniu). Zdaniem J. Imbacha, „doświadczenie [religijne] – to nie pojedyncze wrażenia, doznania czy przeżycia, lecz całokształt tych przeżyć i wrażeń, a także ich duchowe przetworzenie” (J. Imbach, s. 32).

Akty doświadczenia religijnego posiadają kilka wspólnych cech: (1) przedmiot doświadczenia (to, co dane w akcie) prezentuje się podmiotowi bezpośrednio lub pośrednio i jest przezeń identyfikowany jako osobowy Bóg; (2) przedmiot doświadczenia jest przez podmiot ujmowany jako istniejący realnie, niezależnie od niego; (3) doświadczenie religijne ma charakter receptywny (podmiot nie może wpływać ani na istnienie przedmiotu, ani na jego uposażenie treściowe); (4) akt doświadczenia angażuje całego człowieka: rozum, wolę, uczucia; (5) doświadczenie religijne posiada horyzont, jakim jest cały „świat życia” (Lebenswelt) podmiotu (historyczna sytuacja, zakorzenienie w tradycjach kulturowych, religijnych, narodowych itp.).

Relacja pomiędzy doświadczeniem religijnym a szeroko rozumianą katechezą ma charakter obustronny: (1) katecheza powinna prowadzić do doświadczenia religijnego; (2) doświadczenie religijne domaga się wyjaśnienia i interpretacji (mistagogii) przez katechezę.

Doświadczenie religijne, pojęte bądź jako szereg konkretnych aktów religijnych, bądź jako religijna interpretacja doświadczanej na co dzień rzeczywistości, bądź jako całościowa postawa życiowa, powinno być celem katechezy. W związku z tak określonym celem można sformułować kilka postulatów pod jej adresem. Katecheza powinna kształtować postawy, będące koniecznymi warunkami doświadczeń religijnych. P. Poupard wymienia wśród nich: (1) przywracanie zasadniczego ukierunkowania umysłu na prawdę; (2) otwieranie serca na poszukiwanie dobra; (3) rozbudzanie poczucia piękna wraz z uświadamianiem jego zdolności do odzwierciedlania blasku prawdy (P. Poupard, 2004 s. 40). Treść katechezy prowadzącej do doświadczenia religijnego powinna ukazywać Objawienie Boże jako światło ludzkiej egzystencji, łaskę Bożą (doświadczenie łaski) jako nową siłę w życiu, a działanie człowieka jako współpracę z łaską. Od strony metody należy postulować katechezę wychowawczo-przeżyciową, zawierającą warstwę intelektualną, lecz się w intelektualnym przekazie treści nie wyczerpującą. Realizacja takiej katechezy wymaga od katechety znajomości doświadczenia życiowego uczniów (środowiska, języka, doświadczeń osobistych) oraz integracji z nimi przekazywanych treści.

Każde doświadczenie religijne domaga się także jakieś formy katechezy mistagogicznej. Do doświadczeń o charakterze mistycznym należy odnieść słowa św. Jana: „Umiłowani, nie dowierzajcie każdemu duchowi, ale badajcie duchy, czy są z Boga” (1 J 4,1). Rozeznanie doświadczenia mistycznego dokonuje się zawsze w kontekście biblijnym, teologicznym, kościelnym i psychologicznym.

Szczególnym zadaniem katechezy jest wyjaśnianie znaczenia poszczególnych aktów religijnych, a zwłaszcza sakramentów. Podkreślać należy egzystencjalną doniosłość życia sakramentalnego oraz poszukiwać egzystencjalnej argumentacji dla wymogu uczestniczenia w życiu sakramentalnym.

Katechetycznego wyjaśnienia wymaga również trzecia odmiana doświadczenia religijnego – religijne interpretowanie doświadczeń naturalnych. W tym celu potrzebne jest formowanie i ożywianie intuicji religijnej, pomagającej dostrzec obecność Boga w różnych przejawach życia i świata. Intuicja ta w zsekularyzowanym świecie ulega atrofii. Ponadto niezbędne jest kształtowanie wrażliwości moralnej, wrażliwości na inne wartości, wzmacnianie doświadczeń aksjologicznych, ich internalizacja oraz religijna i teologiczna interpretacja.

Głaz S., Doświadczenie religijne a osobowość, Kraków 2000; tenże, Doświadczenie religijne a sens życia, Kraków 2002; Imbach J., Wiara z doświadczenia. O możliwości spotkania z Bogiem, Warszawa 1988; Kowalczyk S., Drogi ku Bogu, Wrocław 1983, s. 106-116; Kowalik K., Funkcja doświadczenia w teologii. Próba oceny teologiczno-metodologicznej dyskusji we współczesnej literaturze niemieckojęzycznej, Lublin 2003; Napiórkowski S.C., Kowalik K. (red.), Doświadczam i wierzę, Lublin 1999; Poupard P., Ewangelizacja we współczesnym świecie, OsRomPol 25(2004) nr 5, s. 39-41; Rusecki M., Doświadczenie religijne, w: tenże i in. (red.), Leksykon teologii fundamentalnej, Lublin-Kraków 2002, s. 319-326; Twardzicki B., Katecheza wychowawczo-przeżyciowa podstawą formacji chrześcijańskiej, w: J. Zimny (red.), Komunikacja w katechezie, Sandomierz 2003, s. 208-240; Vardy P., Krótko o filozofii Boga, Kraków 2004, s. 143-166.

ks. Kazimierz Wolsza