URZĄD NAUCZYCIELSKI KOŚCIOŁA
Dla współczesnego
człowieka jest dość trudnym zrozumienie, czym jest Urząd Nauczycielski Kościoła.
Współczesny człowiek pyta, dlaczego, zgodnie z katolicką perspektywą,
istnieje w Kościele coś tak autorytatywnego jak Magisterium Kościoła,
które w ściśle określonych warunkach ma absolutny i wiążący
autorytet wobec sumienia indywidualnego katolika. Urząd Nauczycielski Kościoła
uosobiony przez kolegium biskupów w ścisłej jedności z papieżem
nie jest autorytetem, który przekazuje nam nowe Objawienie Boże, lecz
autorytetem, który w sposób wiążący i możliwy do zrealizowania
dla całego Kościoła przekazuje jedno rozumienie wiary Kościoła.
Tak rozumiany
urząd Magisterium Kościoła ma prawo i obowiązek autentycznego nauczania
i autorytatywnej interpretacji prawdy objawionej w wiernym podporządkowaniu
słowu Bożemu i zgodnie z Tradycją Kościoła. Magisterium wykłada,
rozwija i aktualizuje w coraz to nowych historycznych warunkach orędzie
zbawcze Jezusa Chrystusa. Nie otrzymuje nowych objawień, ani nie powiększa
Objawienia Bożego, lecz depozyt wiary powierzony przez Chrystusa Pana, mając
pomoc Ducha Świętego strzeże, dogłębnie bada, wiernie głosi i wykłada,
a prawo to nadane Kościołowi przez Chrystusa jest niezależne od jakiejkolwiek
władzy ludzkiej (por. KK 24-25; KPK kan. 747 § 1). Kościołowi przysługuje
ponadto zawsze i wszędzie prawo głoszenia zasad moralnych, także
w odniesieniu do porządku społecznego oraz do wypowiadania własnego sądu
o wszystkich sprawach ludzkich, na ile domagają się tego podstawowe prawa
osoby ludzkiej i zbawienie dusz (por. KK 17; KDK 41; KPK kan. 747 § 2).
Biskup Rzymu na
mocy swego urzędu Pasterza i Nauczyciela wszystkich wiernych, swą najwyższą
apostolską władzą, określa zobowiązującą cały Kościół naukę w sprawach
wiary i moralności i dzięki opiece Bożej cieszy się charyzmatem
nieomylności (infallibilitate in magisteria) w definiowaniu
nauki wiary i obyczajów. Takie orzeczenia papieża są nienaruszalnymi
same z siebie, nie na mocy zgody Kościoła, ale jako ogłoszone z pomocą
Ducha Świętego. Nie potrzebują niczyjej aprobaty i nie dopuszczają odwoływania
się do niczyjego sądu (por. DS 3074; KK 25; KPK kan. 749 § 1).
Nieomylnością
w nauczaniu cieszy się również Kolegium Biskupów, zachowując węzeł
wspólnoty między sobą i z następcą św. Piotra, kiedy wypełniają
urząd nauczycielski na soborze powszechnym i jako nauczyciele wiary i moralności
ogłaszają w sposób definitywny naukę, którą należy wyznawać w sprawach
wiary i moralności (KPK kan. 749 § 2). Tylko wtedy Kościół uznaje jakąś
naukę za nieomylnie określoną, gdy zostało to wyraźnie stwierdzone (KPK
kan. 749 § 3).
Nauczanie Urzędu
Nauczycielskiego Kościoła można podzielić na uroczyste i zwyczajne.
Nauczanie nieomylne jest spełniane w sposób nadzwyczajny, czyli uroczysty:
1)
przez Biskupa Rzymu, kiedy na mocy charyzmatu osobistego nieomylności,
jako Najwyższy Pasterz i Nauczyciel wszystkich wiernych, spełniając swą
misję umacniania ich w wierze, w ostatecznym akcie (ex cathedra)
ogłasza obowiązującą naukę dotyczącą wiary lub obyczajów (KK 25; KPK
kan. 749 § 1), Papież przemawia ex cathedra, gdy zostają spełnione
warunki określone w dogmacie o jego nieomylności, to znaczy wyraźnie
tę prawdę określa, podaje do publicznej wiadomości, że rozstrzygnięcie
jest ostateczne lub definitywne i nakłada obowiązek przyjęcia tej prawdy
przez cały Kościół;
2)
przez Kolegium Biskupów, zebranym na Soborze Powszechnym, kiedy to jako
nauczyciele, sędziowie i przewodnicy wiary i obyczajów, ogłaszają
całemu Kościołowi w sposób definitywny obowiązującą naukę (KK 25;
KPK kan. 749 § 2 i 337 § 1).
To samo
magisterium nieomylne jest spełniane również w sposób zwyczajny i powszechny:
1)
kiedy biskupi rozproszeni po świecie, zachowując więzy wspólnoty między
sobą i Biskupem Rzymu, dążą do jedynej nauki obowiązującej jako
ostateczna odnośnie prawdy dotyczącej wiary lub obyczajów, albo jednomyślnie
zgadzają się na stwierdzenie niezdefiniowane w sposób uroczysty, które
jednak należy do dziedzictwa wiary (depositum fidei), jako definitywnie
uznane i winno być rozumiane jako podawane w sposób nieomylny (KK
25; KPK kan. 749 § 2; 750 § 1; § 2);
2)
przez działalność biskupów rozproszonych po świecie, którzy tworzą
Kolegium wraz z Biskupem Rzymu, gdy takie nauczanie zostało zatwierdzone
lub dobrowolnie przyjęte przez Biskupa Rzymu, tak że stało się ono
prawdziwym aktem kolegialnym (KK 22; KPK kan. 337 § 2).
Nauczanie
nienieomylne zwyczajne autentyczne jest zwykłym sposobem ogłaszania prawd
dotyczących wiary lub obyczajów w sposób nieostateczny (KK 25; kann.
752; 753). Ono nie może być oddzielone od nauczania nieomylnego, ponieważ
jest zawsze złączone z prawdami wiary. Jako nauczanie nienieomylne i nieostateczne,
również te prawdy uznawane są jako pewne, jednak wymagają od wiernych przyjęcia
w różnym stopniu, zależnie od intencji i woli wyrażonej przez
naturę dokumentów, z jaką podaje się to nauczanie lub też przez sposób
jego ujęcia (KK 25).
Nauczanie
nienieomylne jest spełniane:
1) przez Biskupa
Rzymu jako nauczanie zwyczajne autentyczne i rozumie się przez nie całość
nauczania papieża i wspierających go instytucji w dziedzinie wiary i obyczajów
(KPK kan. 752);
2) przez
Kolegium Biskupów, zawsze w łączności z następcą św. Piotra, w całym
Kościele, gdy sprawują autentyczne nauczanie nie zamierzając przedstawić go
w sposób definitywny (KK 25; KPK kan. 752);
3) przez biskupów,
we wspólnocie hierarchicznej z Głową Kolegium i członkami tak
pojedynczymi, jak zebranymi na Konferencjach Episkopatu lub synodach
partykularnych, ponieważ, również jeśli nie cieszą się nieomylnością, są
autentycznymi mistrzami i nauczycielami wiernych powierzonych ich trosce (KK
25; kan. 753);
4) przez synod
biskupów, w świadczeniu pomocy swą radą Biskupowi Rzymu w zachowywaniu
i wzroście wiary i obyczajów (KK 23).
Nie wszystkie
prawdy wiary i obyczajów podawane przez Magisterium Kościoła należy
przyjmować w równym stopniu, a co za tym idzie, również inne są
sankcje za ich nie zachowanie. I tak wiarą boską
i katolicką (fide divina et catholica)
należy wierzyć w to wszystko, co jest
zawarte w słowie Bożym spisanym lub
przekazanym, czyli w jednym depozycie
wiary przekazanym Kościołowi, a zarazem jest podawane do wierzenia jako przez
Boga objawione, czy to w uroczystym
nauczaniu Kościoła, czy to w jego
nauczaniu zwyczajnym i powszechnym, które
mianowicie ujawnia się we wspólnym uznaniu wiernych pod kierownictwem świętego
Urzędu Nauczycielskiego. Wszyscy więc są zobowiązani do unikania wszelkich
doktryn przeciwnych takiemu nauczaniu (KPK kan. 750 § 1).
Odrzucenie tego depozytu wiary jest obwarowane karą ekskomuniki latae
sententiae (por. KPK kan. 1364).
Ponadto
należy bez zastrzeżeń przyjąć i zachowywać
również wszystkie i poszczególne prawdy
dotyczące wiary i obyczajów, które
Magisterium Kościoła ogłasza w sposób
ostateczny, a wymagane są, aby strzec i wiernie
przekazywać sam depozyt wiary. Jeżeli ktoś odrzuca prawdy, które zostały
przez Urząd Nauczycielski Kościoła sformułowane w sposób definitywny, również sprzeciwia się nauczaniu Kościoła (KPK
kan. 750 § 2).
Religijne
posłuszeństwo (religiosum obsequium) rozumu i woli
należy okazywać także nauce dotyczącej wiary i moralności,
jaką głosi papież lub Kolegium Biskupów, wykonując autentyczny urząd
nauczania, mimo że nauki tej nie zamierzają oni proklamować aktem
definitywnym. W tym wypadku wierni także powinni starać się unikać
wszystkiego, co jest przeciwne tej nauce (KPK kan. 752). Nie zachowanie prawd ogłoszonych
w sposób definitywny, czy nie przyjęcie pozostałych
z religijnym posłuszeństwem rozumu i woli,
usankcjonowane jest sprawiedliwą karą (por. KPK kan. 1371, 1º).
Do
składania wyznania wiary i przysięgi wierności
po myśli motu proprio Ad tuendam fidem Jana Pawła II z 18.05.1998
r. są zobowiązani ci, którzy obejmują bezpośrednio
lub pośrednio urzędy związane z poszukiwaniami
w dziedzinie prawd wiary i obyczajów
lub ze sprawowaniem określonej władzy w Kościele.
Z
katechetycznego punktu widzenia Magisterium Kościoła spełnia potrójną
funkcję:
1)
jest odpowiedzialne za określenie istotnego przesłania zawartego w Bożym
Objawieniu i Tradycji, bowiem jego
zadaniem jest słuchanie słowa Bożego, strzeżenie i wierne
wyjaśnianie (KO 10), a tak zinterpretowane, przedstawione i podane,
powinno zostać przyjęte przez wiernych;
2)
strzegąc depozytu wiary, ma czynić możliwym
i ułatwiać proces komunikacji wiary we wspólnocie
Kościoła poprzez ewangelizację i rozpoznawanie
znaków czasu, uaktualniając rozumienie słowa Bożego w świecie
współczesnym;
3)
ma pomóc, dzięki swojej autentycznej interpretacji prawd wiary i obyczajów
rozwijaniu posług i charyzmatów wiernych
w Kościele.
Jan
Paweł II, Motu proprio Ad tuendam fidem,
z 18.05.1998, AAS 90(1998) s. 457-461,
OsRomPol 19(1998) nr 10, s. 13-19; Ghirlanda
G., Il diritto nella Chiesa. Mistero di
comunione, Cinisello Balsamo 1990; Lüdicke
K., Münsterischer Kommentar zum Codex Iuris
Canonici, Essen 1996, kan. 747-753; Orczyk
A., Katecheza Kościoła i jej
źródła, Radom 2004; Rahner K., Grundkurs
des Glaubens. Einführung in den Begriff des Christentums, Freiburg
1976; Santos J.L.,
Magistero, w: C. Corral Salvador, V. de Paolis, G.
Ghirlanda (red.), Nuovo Dizionario di
Diritto Canonico, Cinisello Balsamo
1993, s. 657-660; Sartori L.,
Magistero, w: J. Gevaert
(red.), Dizionario di Catechetica,
Torino 1987, s. 395-397; Sesboüé B., Władza
w Kościele. Autorytet,
prawda i wolność, Kraków
2003; Seweryniak H., Świadectwo
i sens. Teologia fundamentalna,
Płock 2001.
ks.
Grzegorz Kadzioch